Jak rodził się Anin. Historia parcelacji, kolei i letniska pod Warszawą

Dzisiejszy Anin to jedno z najbardziej rozpoznawalnych osiedli dzisiejszej Dzielnicy Wawer. W dostępnej literaturze możemy przeczytać, że powstało ono w 1910 r. w wyniku parcelacji Wilanowa. W tym miejscu warto przyjrzeć się temu wydarzeniu i jednocześnie cofnąć początki Anina o kilka lat wstecz tj. do 1896 r., kiedy zapadła decyzja o jego parcelacji. W tym roku mija 130 lat od podjęcia decyzji o jego założeniu.

Geneza letniska

Wielkie majątki ziemskie, a takim były Dobra Wilanowskie, do których należały tereny dzisiejszego Anina i prawie cała północna część obecnej Dzielnicy Wawer, w XIX wieku przeżywały okres intensywnej parcelacji. Szczególnie nasiliło się to po uwłaszczeniu chłopów w 1864 r. co wpędziło te majątki w wielkie problemy finansowe. Również Dobra Wilanowskie miały problemy z utrzymaniem płynności finansowej. W takich przypadkach ratowano się właśnie parcelowaniem wybranych obszarów i sprzedawanie znajdujących się na nich działek każdemu ko wyraził chęć ich zakupu.

Procesowi parcelacyjnemu w II połowie XIX w. sprzyjała też moda na powstawanie wilegiatur skupionych w bezpośredniej bliskości dużych ośrodków miejskich (m.in. takim ośrodkiem była ówczesna Warszawa) przy dogodnych szlakach komunikacyjnych, głównie kolei. 

Czym była wilegiatura

Czym były te wspomniane wilegiatury, nazywane powszechnie też letniskami? Tym mianem określano miejscowość o charakterze wypoczynkowym odznaczającą się atrakcyjnością turystyczną i korzystnymi warunkami klimatycznymi. Przeważnie taka miejscowość położona była (i jest) w lesie, w górach, nad morzem, rzeką lub jeziorem. Ważnym elementem było (i jest) dogodne połączenie komunikacyjne z dużymi ośrodkami miejskimi lub przemysłowymi. Wszystkie wspomniane cechy  powodują w określonych porach roku napływ mieszkańców miast do letniska w celach wypoczynkowych. Większość stałych mieszkańców letnisk zajmuje się obsługą sezonowego ruchu turystycznego. Część znajdujących się tu budynków mieszkalnych pełni tylko okresowe funkcje mieszkaniowe.

Od folwarku Zastów do pierwszych parcelacji

Parcelacja północnego fragmentu Dóbr Wilanowskich, składającego się z folwarku Zastów i Leśnictwa Zastów Obręb Wawer i Brzeziny (tego ostatniego częścią były tereny dzisiejszego Anina) rozpoczęła się w pierwszej połowie XIX w. Już w latach 1837-1839 Zarząd Dóbr Wilanowskich rozpoczął parcelację terenów wówczas niezamieszkanych i piaszczystych obejmujących swoim zasięgiem obecne osiedla Stary Wawer i Marysin Wawerski. To wtedy rozpoczęła się historia nowo założonej wsi, która przyjęła nazwę „Wawer” od działającej w tym miejscu karczmy. Powstało kilkanaście działek położonych po północnej stronie wybudowanego w 1823 r. Traktu Brzeskiego i wawerskiej austerii (obecnie Zajazd Napoleoński przy ulicy Płowieckiej). W tym czasie założony został też cmentarz ewangelicki (zlikwidowany ok. 1890 r. wraz z budową Fortu Suworowa (Fortu Wawer), dziś to teren Parku im. Matki Mojej, nieopodal skrzyżowania ulic Strusia i Karpackiej) oraz cegielnia zlokalizowana przy obecnej ulicy Kościuszkowców, pomiędzy nieistniejącymi jeszcze wówczas ulicami Skrzyneckiego i Rolniczą. Tutaj też, po 1866 r. ulokowano siedzibę urzędu gminnego i sądu pokoju nowopowstałej gminy Wawer - Miłosna. 

Drogi, które otworzyły Anin na świat

O atrakcyjności osadniczej tego terenu przesądziła dostępność komunikacyjna. Już od czasów średniowiecznych przez sam środek terenów folwarku zastowskiego przebiegał w kierunku południowo-wschodnim, ruchliwy Gościniec Włodawski nazywany również Traktem Wołowym prowadzącym na Wołyń i do Lwowa. Trakt  ten jest naturalnym przedłużeniem drogi biegnącej z Pragi, której częścią była dzisiejsza ulica Grochowska, Płowiecka i Błękitna, której przedłużeniem po zachodniej stronie torów kolejowych jest ulica Pożaryskiego – z wyjątkiem jej wybrzuszenia, wymuszonego później potrzebą ominięcia Ciepłowni Międzylesie. 

Kolejnym kamieniem milowym w tej kwestii było wybudowanie Traktu Brzeskiego. Oficjalne otwarcie odcinka z Pragi do Starej Miłosny miało miejsce w 1821 r. Cały Trakt Brzeski, jako pierwszą bitą drogę w Królestwie Polskim, oddano w całości do użytku w 1823 r. Dla uczczenia zakończenia prac, nieopodal rogatek Warszawy i Terespola, 21 maja 1825 roku odsłonięto dwa żeliwne obeliski, które istnieją do dzisiaj.

Natomiast 29 sierpnia 1877 r. uruchomiona została Droga Żelazna Nadwiślańska wraz ze stacją Wawer. Te trzy arterie komunikacyjne stykały się właśnie w Wawrze, nieopodal historycznej karczmy i wszystkie, a w szczególności kolej, dały pierwszy impuls do ich rozwoju osadnictwa na tym, dziewiczym do tej pory terenie.

Warszawa szuka oddechu poza miastem

Koniec XIX w. w Warszawie to też dynamiczny rozwój demograficzny i przemysłowy. Powstają liczne fabryki, a z całego kraju ściągają poszukiwacze zarobku i lepszego życia. Słowem, warunki egzystencji w ciasnych i coraz bardziej przeludnionych kwartałach ulic stawały się coraz bardziej nieznośne i wypełnione przy tym nieustannym zgiełkiem. Dlatego latem wyjazd z przeludnionego, zasnutego dymami z kominów miasta jest nie tylko modny, ale i staje się zdrowotną koniecznością. Popularnością wśród warszawiaków cieszą się pachnące żywicą lasy, kąpiele wodne i słoneczne oraz świeże powietrze. Nie bez znaczenia jest też wygodny dojazd. Wszystkie te warunki spełniają podwarszawskie miejscowości leżące wzdłuż linii Kolei Nadwiślańskiej .

Trudny początek Anina

Te wszystkie atuty komunikacyjne i rodzącą się moda szybko wykorzystuje hr. Ksawery Branicki, który w 1892 r. odziedziczył Dobra Wilanowskie po swojej ciotce, hr. Aleksandrze Potockiej. Nowy właściciel, wpisując się w powszechny ówcześnie trend tworzenia wilegiatur, postanowił w okolicy powstałej kilkanaście lat wcześniej stacji kolejowej Wawer, założyć podmiejskie letniska co miało być dla niego bardzo dochodowym interesem. On to w 1894 r. zarządził parcelację Nowego Wawra, czyli obszaru na północ od Traktu Brzeskiego oraz w 1896 r. zadecydował o parcelacji wspomnianego już Obrębu Brzeziny z Leśnictwa Zastów. Tym samym zapoczątkował powstanie letniska, a teren pod nie nazwano Wille Anin od imienia jego żony Anny z Potockich Branickiej. Zgodnie z jego decyzją parcelacji miał zostać poddany obszar dosyć rozległy, podzielony na dwie, różnej wielkości, niepołączone ze sobą części. 

Fort Wawer i ograniczenia, które zablokowały rozwój

Granice parcelowanego większego obszaru od północy ograniczał trakt Brzeski, czyli dzisiejsza ul. Bronisława Czecha, od zachodu Gościniec Włodawski, czyli dzisiejsza ul. Błękitna, od wschodu leśna linia działowa między obrębami leśnymi, czyli dzisiejsza ul. Kajki. Był to cały Obręb Brzeziny, który kształtem bardzo przypominał dzisiejsze osiedle Anin. W tym czasie teren ten był pustym obszarem, wyczyszczonym z karp przez wawerskich kolonistów, zarośnięty rzadką, sosnową samosiejką. Przecinała go też leśna struga, znana dzisiaj pod nazwą Kanału Wawerskiego. Wyznaczono tu 178 działek średnio o powierzchni ok. 1 morgi. Drugi obszar parcelacyjny znajdował się nieco dalej na południe i ograniczony był dzisiejszymi ulicami: Patriotów, Odeską, Zagajnikową do skrzyżowania Junaków z Tadżycką. Obszar ten (najmniej oczywisty z dzisiejszego punktu widzenia), podzielony był na 41 działek o średniej powierzchni 1,2 morgi.

Nieszczęściem dla planowanego letniska stało się to, że Obręb Brzeziny przewidziany pod jego zabudowę w 1877 r.  (czyli jeszcze przed powstaniem zamysłu powstania osiedla) został przecięty od zachodu linią kolejową (znaną Drogą Żelazną Nadwiślańską), a w 1890 r. znalazł się w strefie fortecznej Twierdzy Warszawa. Konsekwencją tego była budowa w latach 1891-1892 umocnień stałych o powierzchni 2 ha, które zostały nazwane Fortem Wawer vel Fortem Suworowa. Pozostałością tego Fortu jest dzisiejszy Park im. Matki Mojej przy ul. Łysakowskiej. Jej obszar wchłonął m.in. wspomniany wcześniej cmentarz ewangelicki. Wybudowanie Fortu wiązało się z tym, że na obszarze go okalającym wprowadzono bardzo restrykcyjne przepisy, podporządkowujące celom militarnym całą okolicę, co też w bardzo znacznym stopniu rzutowało na możliwość jej zabudowy. 

Ukośna – ślad po dawnym rejonie fortecznym

Z tego powodu obszar Anina przecinała granica 2 i 3 pasa Warszawskiego Rejonu Fortecznego. Szczególnie istotnym był fakt, że północny fragment projektowanego osiedla znalazł się w esplanadzie Fortu Wawer (strefa 2) obejmującej obszar w promieniu 1200 sążni, czyli do ok. 2 km od niego. W strefie tej obowiązywał bardzo rygorystyczny zakaz wznoszenia czegokolwiek. Jednakże za odpowiednią zgodą władz wojskowych, można było stawiać pojedyncze, drewniane budynki parterowe, które nie posiadały murowanej podstawy, drewniane ogrodzenia i studnie oraz piwnice, których obrys wznosił się nie wyżej niż stopę nad poziom gruntu. Wspomniana wyżej granica 2 i 3 pasa fortecznego dzieliła planowane osiedle na dwie nierówne części w miejscu, gdzie obecnie znajduje się ulica Ukośna. Jej przebieg do dziś jest wyraźną pamiątką po dawnej Twierdzy i jednocześnie jest ewidentnie „ciałem” obcym na siatce ulic Anina i najbardziej charakterystyczną pamiątką po jego niełatwych początkach. Rozpoczęta w 1896 r. parcelacja gruntów Obrębu Brzeziny została w 1898 r. przez władze rosyjskie anulowana. Było to związane z tym, że ten plan parcelacyjny nie uwzględniał ograniczeń fortecznych związanych z wybudowaniem w Wawrze fortu.  

Ostateczny kształt osiedla

Kolejny plan parcelacyjny powstał w 1901 r. Zakładał on, że do sprzedaży zostanie przeznaczony obszar od Kaczego Dołu  do linii fortecznej, czyli dzisiejszej ul. Ukośnej, ograniczony od zachodu linią kolejową i od wschodu leśną linią działową, czyli dzisiejszą ul. Kajki. Według tego planu ze sprzedaży wyłączono działki położone na południe od Kaczego Dołu, na północny-zachód od ul. Ukośnej i na zachód od Kolei Nadwiślańskiej. Zgodnie z przyjętym planem opisany wyżej teren podzielony został na 150 działek przeznaczonych do sprzedaży o średniej wielkości 1230 sążni. Ich granice przebiegły równolegle i prostopadle do duktu dzielącego dawny Obręb Brzeziny na dwie części, po którym pozostała obecna ulica IV Poprzeczna. W stosunku do wcześniejszej parcelacji prowadzonej na północ Traktu Brzeskiego, w tym miejscu wprowadzono możliwość zakupu działek na własność a nie tylko ich dzierżawy jak we wspomnianym Nowym Wawrze. Duże zainteresowanie nimi spowodowało, że już do końca 1909 r. wszystkie zostały wyprzedane. Od tego momentu zaczął się dynamiczny rozwój nowopowstałego letniska. W tym też roku oficjalnie na planie parcelacyjnym pojawiła się nazwa osiedla „Wille Anin”. Nazwa osiedla bezpośrednio nawiązywała do Anny Branickiej , żony właściciela Dóbr Wilanowskich Ksawerego Branickiego.

Pierwsi nabywcy i rola kolejarzy

Nazwiska pierwszych nabywców anińskich działek w 1909 r. (pisownia zachowana z oryginalnej mapy parcelacyjnej): Adamiak, Akimow, Baranowski, Biały, Borman, Borowski, Breliński, Budzyński, Bujalski, Bukstein, Chmieliński, Cieszański, Czarnecki, Dowkowski, Drecka, Dziczkowski, Fajkowski, Gawałkiewicz, Gawłowski, Geters, Giełżyński, Glisiński, Goławski, Gosławski, Gosławski, Gotkowski, Grafczyński, Greńkowski, Grilicz, Grocki, Grotkiewicz, Guźnik, Henzel, Hertzberg, Janikowski, Jarosiński, Jaroszewski, Jasieński, Jastrzębowski, Dr Jędrzejewski, Junakowicz, Kaczkowski, Kamiński, Klejn, Konakowski, Kondraczyk, Konstantinow, Kosmulska, Kossakowski, Kotnowski, Kozierkiewicz, Kozłowski, Kragielski, Krajelska, Kudelski, Kurdwanowski, Liczbiński, Łęgiewski, Łogucki, Madanowicz, Malanowski, Malestol, Malinowski, Manikowski, Matuszewicz (?), Michałowski, Mierzejewski, Mirecki, J. Modro, Z. Modro, Motz, Mścichowski, Muller, Nast, Niemczyk, Orenstein, Orłowski, Otwinowski, Pawlikowski, Pleszko, Radziwanowicz, Rafalski, Remiszewski, Rodak, Rowicki, Rupniewicz, Sawrenyew, Socha, Stermneta (?), Stempowski, Stuermer, Szmaoje, Szulczewski, Szomol, Sztalcman, Śleszyński, Tatarowska, Tomaszewski, Tomaychl (?), Verderbau, Wyleżyńska, Zaborski, Zaleski, Załuski, Zaremba, Zieliński. 

Szczególny udział w parcelacji mieli pracownicy Kolei Nadwiślańskiej, którzy po fiasku długich starań o połać ziemi w Rembertowie, wynegocjowali w Zarządzie Dóbr Wilanowskich atrakcyjne warunki nabywania działek w Aninie. Skutkiem tych działań było wydzielenie z całości przez Branickiego ośmiu działek w centrum nowego osiedla z przeznaczeniem na park, w którym miało się znaleźć również miejsce na kaplicę i wszelkie inne potrzeby publiczne. Przy okazji kolejarzom udało się anulować zapis w kontraktach sprzedażowych gwarantujący wyłączność dla Zarządu Dóbr Wilanowskich, na prowadzenie w obrębie osiedla działalności gospodarczej. 

Rok 1910 – data symbolicznego narodzenia Anina

Nieoczekiwanie w 1909 r. doszło do wydarzenia, które umożliwiło dokończenie parcelacji zgodnie z planem z 1896 r. 31 stycznia 1909 r. car Mikołaj II wydał ukaz, w myśl którego kasacji uległa Twierdza Warszawa, a co za tym idzie i Fort Wawer. Na podstawie tego ukazu, 17 sierpnia 1910 r., dowódca Twierdzy Warszawa nakazał ewakuowanie z warszawskich fortów cały majątek ruchomy. Jednocześnie duża część umocnień (w tym i Fort Wawer) została opuszczona całkowicie i przeznaczona do rozbiórki. Dzięki wydanej decyzji o likwidacji Twierdzy Warszawa znikła też potrzeba rygorystycznych obostrzeń budowlanych obejmujących również teren Anina. Tenże rok ówcześni mieszkańcy tego osiedla, a za nimi również współcześni, uznają za datę jego powstania. W tym czasie zaczęło również działać Towarzystwo Przyjaciół Anina. 

Działki Anin i Wille Ksawerów

W dwa lata po rozbrojeniu Fortu Wawer, w 1912 r. powrócono do pierwotnych założeń i wytyczono 50 następnych działek, znajdujących się na północ od ulicy Ukośnej w kierunku Traktu Brzeskiego. Tą część nazwano oficjalnie Działki Anin. Natomiast na terenie położonym na zachód od kolei (od torów do ul. Błękitnej) wytyczono dodatkowo 24 działki. Ta, najmniejsza część, dawnego Obrębu Brzezina otrzymała osobną nazwę Wille Ksawerów na pamiątkę Ksawerego Branickiego. Po tych dodatkowych parcelacjach, nowe letnisko liczyło 200 działek, a licząc łącznie z Ksawerowem 224 działki. Sąsiadujący z Aninem od wschodu las Obrębu Wawer był niedostępny dla mieszkańców, odizolowany ogrodzeniem i pozostawał wyłączną własnością Branickich, którzy urządzali w nim polowania. Większość działek Willi Anin i Willi Ksawerów do wybuchu I wojny światowej była jeszcze niezabudowana, a ich właściciele traktowali je jako dobrą lokatę kapitału. 

Nazwy ulic i administracyjne dojrzewanie osiedla

W pierwszych latach istnienia Anina, jako adresy obowiązywały nazwy hipoteczne. Nadanie nazw ulic jako swoiste zakończenie procesu parcelacji i kształtowania się letniska miało miejsce dopiero w 1925 r. wtedy to na planie Anina pojawiły się charakterystyczne i unikatowe dziś, w skali nie tylko Warszawy, nazwy dwunastu ulic Poprzecznych, numerowanych cyframi rzymskimi i przebiegających po osi wschód-zachód. Wówczas też ulicom biegnącym z północy na południe nadano nazwy: Aleja Królewska (ob. Kajki), Aleja Parkowa (ob. Rzeźbiarska), Aleja Środkowa (ob. Stradomskia, Aleja Leśna (ob. Trawiasta) i Aleja Krakowska (ob. Marysińska). Jedyna ulica na osi wschód-zachód, położona centralnie na planie osiedla nie otrzymała nazwy Poprzeczna tylko Kościelna (ob. Bosmańska). Od chwili projektowania osiedla tj. od 1894 r. teren ten wchodził w skład gminy Wawer. Obsługiwała go poczta w Starej Miłośnie, parafia w Zerzniu i Sąd Pokoju w Wawrze. Dopiero w 1924 r. z chwilą powstania gminy Letnisko-Falenica, Anin wyłączono z Wawra i przyłączono do Falenicy. 

Dostępność komunikacyjna i… Nowy Anin

Od samego początku Anin był dobrze skomunikowany z Warszawą dzięki działającej od 1877 r. szerokotorowej stacji Wawer. Już 4 stycznia 1901 r., obok istniejącego budynku stacyjnego, uruchomiono stację wąskotorowej Kolejki Jabłonowskiej (również o nazwie Wawer). Dodatkowo od 1908 r. wzdłuż zachodniej i południowej granicy Anina biegła linia wąskotorowej kolei konnej Wawer–Wiązowna. Od 1910 r. nowopowstałe Towarzystwo Przyjaciół Anina starało się, aby ta kolej konna została poprowadzona przez środek ich osiedla. Jednak starania te przerwał wybuch Wielkiej Wojny, po której już do tego pomysłu nie wrócono. 16 kwietnia 1914 r. uruchomiony został przystanek Anin (teren salonu samochodowego Mercedes-Benz przy ul. Lucerny r. Mrówczej) na przedłużonej do Karczewa trasie Kolejki Jabłonowskiej. Natomiast działający do dzisiaj przystanek Anin na linii normalnotorowej powstał na przełomie 1938 i 1939 r. Pierwszy raz został on uwzględniony w Urzędowym Rozkładzie Jazdy i Lotów na lato 1939 r. obowiązującym od 15 maja 1939 r. Do wybuchu II wojny światowej nie wybudowano na tym przystanku charakterystycznej skrzydlatej wiaty przystankowej, tak charakterystycznej dla linii otwockiej. Dopiero ruszająca w 2026 r. modernizacja linii kolejowej z Wawra do Otwocka doprowadzi do wybudowania w Aninie wiaty przystankowej nawiązującej stylem do tych z lat 30. ubiegłego wieku.

Nowy Anin – ambitna wizja z lat 30.

Kolejne prace przy planowaniu parcelacji nowej części Anina, które miały miejsce na początku lat 30. ubiegłego wieku były już o wiele bardziej ambitne niż poprzednio. Za sprawą Adama Branickiego, syna Ksawerego, opracowano w 1933 r. plan nowego osiedla mieszkaniowego nazwanego Wawer-Anin. Obejmował on dotychczas zalesione tereny Obrębu Wawer z zastowskiego leśnictwa o łącznej powierzchni prawie 517 ha. Z czasem osiedle to nazwano Nowym Aninem. Nowa parcelacja obejmowała teren ograniczony od zachodu dzisiejszą ul. Kajki, od południa ulicami Czatów i Hafciarską, od wschodu granicą z wsią Miłosna, a od północy sięgała znacznie poza linię Traktu Brzeskiego, czyli dzisiejszej ul. Bronisława Czecha. Plan nowego osiedla został zatwierdzony przez wojewodę warszawskiego w dniu 23 czerwca 1934 r. Ciekawostką jest fakt, że w ramach tej koncepcji powrócono do poprowadzenia przez środek obydwu anińskich osiedli kolejki wąskotorowej, elektrycznej na osi ul. VI Poprzecznej. Nowe osiedle podzielone było na trzy części przez przebiegający przez nie Trakt Brzeski i projektowaną kolej obwodową. Plan zakładał, że w każdej z tych części będzie się znajdował mini rynek będący centrum handlowym oraz szkoła powszechna. Dodatkowo na terenie osiedla przewidziano miejsce na remizę straży pożarnej, kościół, szpital i na urządzenia sportowe, czyli boiska do różnych gier. Natomiast całość osiedla miała mieć charakter letniskowy z zabudową tylko i wyłącznie willową. Ale to już jest temat na osobny artykuł.

Źródła:

• Ciećwierz A, Derlatka I., Kozielska D., Oktabiński K., 150 lat Gminy Wawer, Warszawa 2016
• Dobra Wilanów, Plan lasów Zastowskich, mapa z 1858 r., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Dobra Wilanów, Straż Zastów, Obręb Brzeziny, mapa z ok. poł. XIX w., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Okolice miasta Warszawy, mapa z 1854 r., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Plan części lasu Dóbr Wilanów Leśnictwa Wawer, mapa z 1898 r. mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Plan Dóbr Zastowskich mianowicie Folwarku Zastów, wsi czynszowych Zastów, Las, Zbytki, Kolonij Wawer, Sadul, Bluszcze i Lasów przyległych, mapa z 1860 r., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Plan lasu Wawer, mapa 1898 r., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Plan Willi Anin, mapa z 1909 r., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Plan Willi Anin, mapa z 1912 r. mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Plan Willi Ksawerów, mapa z 1912 r., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Pokropiński Bogdan, Kolej jabłonowska, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 2004
• Szczegółowy plan sytuacyjny projektowanego zabudowania części gruntów Leśnictwa Zastów, wydzielonych z Dóbr Wilanów p.n. „Wawer – Anin” w gminie Wawer, powiecie Warszawskim położonych, mapa z 1934 r., mapa ze zbiorów Archiwum Państwowego w Warszawie
• Sytuacyjny plan części dóbr Wilanowa – okolice Fortu Wawer, mapa z 1896 r., mapa ze zbiorów AGAD Warszawa
• Urzędowy Rozkład Jazdy i Lotów, Lato 1939, Wydawnictwo Ministerstwa Komunikacji, Warszawa 1939
• Wierzchowski Henryk, Anin – Wawer, Wyd. Miasto Stołeczne Warszawa, Warszawa 2004